در این نشست ابعاد نوآورانه فعالیت‌های مؤسسه تهران‌نگاری در حوزه انتشار اسناد و اطلاعات مکانی شهر تهران از مهرماه ۱۴۰۴ تا مهرماه ۱۴۰۵ مورد بررسی قرار گرفت.
به گزارش خبرنگار مهر، دومین گردهمایی تهران‌نگاری با تمرکز بر واکاوی منابع، اسناد مکتوب و نقشه‌های تاریخی پایتخت، در ساختمان بلدیه (ساختمان شهرداری میدان امام خمینی) برگزار شد. در این نشست، ضمن مرور دستاوردهای نهادهای پیشگام در سندپژوهی ایران، ابعاد نوآورانه فعالیت‌های مؤسسه تهران‌نگاری در حوزه انتشار اسناد و اطلاعات مکانی شهر تهران از مهرماه ۱۴۰۴ تا مهرماه ۱۴۰۵ مورد بررسی قرار گرفت.
جایگاه اسناد و منابع تاریخی در شناخت شهر
سخنرانی افتتاحیه این گردهمایی با سخنان حمیدرضا حسینی، پژوهشگر تاریخ، آغاز شد. وی با اشاره به دسته‌بندی منابع تاریخی به پنج بخش شامل کتب تاریخ‌نگاری، اسناد مکتوب، شواهد باستان‌شناختی، روایات شفاهی و اسناد صوتی و تصویری، بر دشواری‌های کار پژوهش در تاریخ معاصر تأکید کرد. به گفته وی، تنوع و تعدد سرسام‌آور داده‌ها در دوره معاصر — از جمله ده‌ها هزار سند مکتوب و ده‌ها جلد روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه — موجب شکل‌گیری رشته تخصصی «سندپژوهی» شده است تا پژوهشگران بتوانند از پسِ خوانش خطوط تخصصی و استخراج داده‌های مالی و اداری برآیند.
مروری بر کارنامه مؤسسات پیشگام در انتشار اسناد تاریخی
در ادامه این نشست، کارنامه سه مؤسسه برجسته در حوزه نشر منابع تاریخی توسط حمیدرضا حسینی مورد واکاوی قرار گرفت:
بنیاد موقوفات افشار: تأسیس‌شده در سال ۱۳۳۷ توسط زنده‌یاد دکتر محمود افشار با هدف گسترش زبان فارسی و تحکیم وحدت ملی؛ که تا کنون ۵۸ کتاب سندی (عمدتاً درباره تاریخ معاصر و قاجار) و ۱۹ اثر تألیفی منتشر کرده است.
نشر تاریخ ایران: به مدیریت دکتر منصوره اتحادیه (از سال ۱۳۶۲)؛ که با انتشار ۳۱ کتاب سندی و ۴۰ اثر تألیفی، کارنامه پررنگ‌تری در حوزه اسناد اختصاصی تهران (از جمله آمار دارالخلافه و اسناد تجار) به جای گذاشته است.
نشر شیرازه کتاب ماه: فعال از سال ۱۳۷۴ با مدیریت مراد ثقفی و مسئولیت بخش اسناد قاجار توسط کاوه بیات؛ که سابقه انتشار ۳۷ کتاب سندی و ۶۴ اثر تألیفی را در کارنامه دارد.
تهران‌نگاری؛ تمرکز تخصصی بر نقشه‌ها و اطلاعات مکانی پایتخت
بخش دوم گزارش به معرفی رویکرد متمایز مؤسسه «تهران‌نگاری» اختصاص داشت. برخلاف مؤسسات پیشین که رویکردی سراسری داشتند، این مجموعه تمرکز خود را به‌طور اختصاصی معطوف به تاریخ و جغرافیای تهران کرده است. تمرکز ویژه بر «اطلاعات مکانی و نقشه‌های تاریخی» — که در پژوهش‌های پیشین کمتر مورد توجه قرار گرفته بود — به همراه استمرار رویکرد علمی و تخصصی بدون انحراف به سوی نشر آثار تجاری، از ویژگی‌های بارز این مؤسسه نوپا به‌شمار می‌رود. انتشار آثار پیشرویی همچون بانک نقشه‌ها و عناوین مکانی تهران قدیم و پژوهش‌های نوآورانه در حوزه تاریخ محلات تهران، گامی استوار در جهت تکمیل پازل تهران‌پژوهی در دو دهه اخیر محسوب می‌شود.
از داده‌های خام تا دانش محله‌محور؛ رویکرد نوین «تهران‌نگاری» در مدیریت دانش سرزمینی
رضا شیرازیان، معمار و مدیر پروژه «تهران‌نگاری»، به واکاوی چالش‌های تولید دانش در حوزه تاریخ سرزمینی پرداخت و با تأکید بر اینکه بسیاری از دانش‌های موجود در ایران وارداتی هستند، ضرورت ایجاد یک «هرم دانش» بومی را یادآور شد. وی خاطرنشان کرد که پروژه تهران‌نگاری در ابتدا با هدف پردازش داده و تبدیل آن به اطلاعات آغاز شد، اما مشاهده نحوه برخورد گزینشی برخی پژوهشگران با اسناد که منجر به تولید «شبه‌دانش» می‌شد، این مجموعه را بر آن داشت تا با عبور از مرحله گردآوری، مستقیماً به مرحله تولید «دانش» و تحلیل علمی در مقیاس محلات گام بگذارد.
از مشهورات تاریخی تا واقعیت‌های زیرساختی
مدیر پروژه تهران‌نگاری با بیان رویکرد غالب تاریخ‌نگاری سنتی که عمدتاً بر «مشهورات» و وقایع سیاسی تمرکز دارد، تصریح کرد که نگاه تهران‌نگاری بر «زیرساخت‌ها» متمرکز است. به گفته شیرازیان، بررسی قنوات، سهم آب، کشتارگاه‌ها، نقشه‌های دقیق محلات و تقویم رویدادهای روزمره، اولویت اصلی این مؤسسه است. در این مسیر، تیم فنی با هدف رفع خطاهای نقشه‌های موجود، اقدام به تولید نقشه‌های اختصاصی کرده و با استخراج فهرست اماکن، اشخاص و معابر از ۲۲ منبع اسنادی، ساختاری دقیق برای بازسازی زیست‌بوم تهرانِ قدیم طراحی کرده‌اند.
زیرساخت‌های فناورانه و سرمایه انسانی؛ بازوهای اجرایی
یکی از بخش‌های کلیدی این گزارش، معرفی سامانه جست‌وجوی هوشمند داده‌های تاریخی بود. شیرازیان با اشاره به چالش‌های پیشین در بازخوانی مکرر منابع حجیم (نظیر روزنامه‌های خاطرات)، از سیستمی رونمایی کرد که با فهرست‌نویسی محله‌به‌محله اسناد، امکان دسترسی سریع و تقاطعی به داده‌ها را فراهم می‌کند. وی همچنین با تقدیر از همکاران خود، موفقیت این جریان علمی را حاصل آموزش نیروی انسانی متخصص طی دو سال گذشته دانست؛ فرایندی که منجر به شکل‌گیری تیمی کارآمد از پژوهشگران تاریخ، کارشناسان اطلاعات مکانی و متخصصان گرافیک شده است. این مؤسسه اکنون با انتشار کتاب‌هایی چون محله مهران و دروس، برنامه‌ریزی برای ورود به مستندسازی ۳۵۳ محله تهران را با چشم‌انداز انتشار ۲۰ عنوان کتاب در سال آینده دنبال می‌کند.
متدولوژیِ محله‌محور؛ نقشه، سند و تقویم
یکی از محورهای گزارش عملکردِ یک‌ساله تهران‌نگاری، تشریحِ متدولوژیِ «ساختارمند اما ساده» این مؤسسه در مطالعه محلات بود. در این پروژه، داده‌ها پس از استخراج (از معابر، اماکن و اشخاص) به «تقویمِ رویدادها» تبدیل می‌شوند. این شیوه، امکانِ بازخوانیِ منابع حجیم – نظیر ۲۰ جلد خاطرات ناصرالدین‌شاه – را از زاویه‌ای جدید فراهم کرده است. تیمِ پژوهشی با تقطیعِ این منابع بر اساسِ «اطلاعاتِ مکانیِ هر محله»، موفق شده است روابطِ پنهانِ تاریخی (مانند نحوه خرید و فروش املاک، تداومِ مالکیت و تغییراتِ کاربری) را کشف کند.
چالشِ بزرگِ این پروژه، فقدانِ نقشه‌های دقیق و منطبق با واقعیت از تهرانِ قدیم بود. در همین راستا، تهران‌نگاری واحدِ مستقلِ کارت‌وگرافی (نقشه‌نگاری) را تأسیس کرده است تا با تلفیقِ اسنادِ فنی و پیمایش‌های میدانی، نقشه‌هایی با کمترین خطایِ ترسیمی و عنوانی تولید کند.
روایت‌هایِ خُرد؛ بازسازیِ زیست‌بومِ تهران
بخشِ قابل‌توجهی از این گردهمایی به ارائه گزارش‌های موردی توسط تیم پژوهش اختصاص یافت که نشان‌دهنده عمقِ پیوندِ میانِ اسنادِ خام و بازسازیِ حیاتِ اجتماعیِ شهر بود:
منازعاتِ محلی بر سرِ آب: سارا آلادپوش با مقایسه تطبیقیِ اسنادِ مرتبط با درگیریِ اهالیِ شمیرانات (تجریش، قلهک، جماران) بر سرِ آبِ رودخانه دربند در سال ۱۳۳۵ قمری، نشان داد که چگونه اسنادِ قضایی، لوایحِ دولتی و خاطراتِ رجال (نظیر عین‌السلطنه)، روایتی چندلایه و واقع‌گرایانه از نزاع‌های شهری، دخالتِ قوایِ خارجی و مناسباتِ قدرت در محلات را آشکار می‌کند.
تهران؛ از نگاهِ یک گزارشگرِ شهری: معصومه جوادی‌نسب با بررسی هفت جلد از خاطراتِ «حسین‌قلی‌میرزا عمادالسلطنه»، او را یک «گزارشگر شهری» خواند که با جزئی‌نگریِ خیره‌کننده، از تغییراتِ آب‌وهوایی، وضعیتِ قنوات، گردش‌هایِ شهری و کمبودهایِ فضاهایِ عمومی (نظیر نبودِ مهمان‌خانه‌های مناسب در لاله‌زار) یادداشت‌برداری کرده است.
خیابان؛ تجلیِ فضایِ شهری در ذهنِ شاه: فاطمه شریعتمداری با واکاویِ ۱۶ جلد از روزنامه خاطراتِ ناصرالدین‌شاه، نشان داد که چگونه با تداومِ ثبتِ نامِ «خیابان‌ها» در این خاطرات، خیابان به عنوان یک «فضایِ شهریِ باز» جای خود را در ذهنیتِ حاکمِ وقت باز می‌کند؛ روندی که در کنارِ اسنادِ مالیِ خرید و فروشِ باغ‌ها و املاک (نظیر باغ فردوس)، امکانِ ترسیمِ جغرافیایِ اجتماعیِ پایتخت را فراهم کرده است.
تهران در آینه مشاغل: سپیده خداکرمی با بررسیِ راهنماهای مشاغل (وکلای دادگستری و آرایشگاه‌های زنانه در دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی)، دریچه‌ای به سوی زندگیِ روزمره شهروندان گشود. این اسناد، برخلافِ اسنادِ سیاسی، نمایی بسیار ملموس از تغییرِ نشانی‌ها، توسعه فیزیکیِ شهر و تحولاتِ صنفیِ پایتخت ارائه می‌دهند.
گرافیک و حمایت؛ ضرورت‌هایِ استمرار
در بخشِ دیگری از این نشست، محمدامین روشن‌قلب، طراحِ گرافیکِ پروژه، از چالش‌هایِ بصری‌سازیِ «تاریخِ محله» گفت. وی توضیح داد که در طراحیِ جلدِ کتاب‌ها (نظیر مهران و دروس)، هدف برقراریِ پیوند میانِ مخاطبِ امروز و هویتِ محلی بوده است؛ به همین دلیل، برخلافِ رویه‌هایِ سنتی، نقشه‌های دقیقِ معابرِ داخلی بر روی جلد درج شده‌اند تا به شناساییِ بهترِ محله کمک کنند.
ایمان رنگی، حامیِ این پروژه، نیز از منظرِ یک شهروندِ دغدغه‌مند، حمایت از تهران‌نگاری را نه یک امرِ صرفاً مالی، بلکه ادایِ دین به میراثی دانست که آینده‌ی شهر بر شانه‌های آن بنا می‌شود. او تأکید کرد که تاریخ‌نگاریِ محلی باید فراتر از کتابخانه، به سراهای محله و بدنه مدیریتِ شهری نفوذ کند تا به یک فرهنگِ عمومی تبدیل شود.
فرجام؛ چشم‌اندازی برای ۳۵۳ محله
رضا شیرازیان در پایانِ گردهمایی، ضمن قدردانی از تیمِ جوان و متخصصِ خود – که حاصلِ برگزاریِ دوره‌هایِ آموزشیِ فشرده تهران‌نگاری بوده‌اند – تصریح کرد که این جریانِ علمی، با تمامیِ دشواری‌هایِ مالی و اجرایی، همچنان بر استمرارِ مسیرِ خود مصمم است. هم‌پوشانیِ اسنادِ محلاتِ هم‌جوار، مبنایِ راهبردیِ این مؤسسه برای ادامه پژوهش‌هاست.
تهران‌نگاری، با انتشارِ آثارِ پیشرو و تدوینِ سامانه جامعِ اطلاعاتِ مکانی، نه تنها در حالِ گردآوریِ قطعاتِ پازلِ حافظه پایتخت است، بلکه در تلاش است تا با ایجادِ زیرساختی علمی، امکانِ «دانش‌بنیان کردنِ تصمیماتِ شهری» را برای آیندگان فراهم آورد. این گردهمایی، گواهی بود بر اینکه تهران، شهری است که برای تداومِ حیاتِ پویایِ خود، بیش از هر چیز به بازخوانیِ ریشه‌هایی نیاز دارد که در غبارِ شتاب‌زدگیِ مدرن، در حالِ فراموشی‌اند.
دو کتاب محله مهران و محله دروس در کنار دیگر فعالیت‌های این مؤسسه در بیرون سالن برای حاضران به نمایش درآمد و به فروش رسید.
کد مطلب 6989900 
طاهره تهرانی
-
گردآوری تمام مطالعات شهری پایتخت و تدوین کتاب تهران نگاری
-
احصای ۹۰۰ سند تاریخی در سازمان املاک شهرداری تهران
-
گم‌شدن در شهری که نام خیابان‌هایش مدام تغییر می‌کند
-
جعفری: رعایت بهداشت از شیوع بیماری‌های ویروسی پیشگیری می‌کند
-
۴ تفاوت مهم علف‌زن دوشی و پشتی؛ کدام ارزش خرید بیشتری دارد؟
-
بازدید حمید بورد از مرکز مانیتورینگ زاروبژنفت روسیه در مسکو
-
ترافیک نیمه‌سنگین در ۴ محور منتهی به تهران
-
ایران و اندونزی در مسیر توسعه همکاری‌ها در حوزه اقتصاد خلاق
-
قابلیت‌های سایبری هوش مصنوعی چینی محدود شد
-
نوسان قیمت نفت و انرژی؛ نرخ نفت برنت به ۱۱۴.۸ دلار رسید
-
طاهری: «خون‌خواهی» مسئولیت تاریخی ملت مبعوث است
-
عملکرد تراز عالی استانداری زنجان در ارزیابی سالانه وزارت کشور
-
رویداد «حماسه نگار» در ۱۰ شهرستان استان بوشهر برگزار می‌شود
-
نشست چهارجانبه ایران، عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران برگزار می‌شود
-
رهبر معظم انقلاب: شیطان را تحقیر کنید
-
اختلاف بی‌سابقه نتانیاهو و رئیس ستاد ارتش رژیم اسرائیل بر سر ایران
-
وقتی خبری از شفافیت نیست؛ تعهد کتبی استقلال برای بازی کردن یاسر آسانی؟
-
رونمایی از کتاب «حکمرانی فضای مجازی در اندیشه امام شهید انقلاب»
-
یاوه‌گویی ترامپ: به تهدید هسته‌ای ایران پایان دادیم
-
رکود در دروازه‌های شرق؛ ارزش صادرات خراسان رضوی ۲۶ درصد افت کرد
-
لفاظی نتانیاهو: ما دوباره به ایران حمله می‌کنیم
-
لولا داسیلوا برای چهارمین بار رئیس جمهور برزیل شد
-
واکنش‌ها به پیروزی لولا داسیلوا در انتخابات برزیل
-
روزنامه‌های ورزشی دوشنبه چهارم آبان ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های اقتصادی دوشنبه چهارم آبان ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های صبح دوشنبه چهارم آبان ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های ورزشی یکشنبه سوم آبان ۱۴۰۵
-
روزنامه‌های اقتصادی یکشنبه سوم آبان ۱۴۰۵
- تلفن گویا و سانترال ابری
- وکیل آنلاین
- تور کربلا هوایی
- گرمی، پلتفرم سرمایه‌گذاری فلزات گران‌بها
- لاین نوری
- بلکا
- ایمپلنت اصفهان
- دانلود کتاب
- خرید اپل ایدی
- کلینیک ترک اعتیاد تهران
- دوربین مداربسته
- جراح بینی تهران
- جراح بینی در تهران
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- نمایندگی بوش در تهران
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه