صله رحم در قرآن تنها به دید و بازدید محدود نمی‌شود؛ از حفظ آبرو و کرامت خویشاوندان تا دستگیری از نیازمندان و همراهی در مشکلات زندگی، همگی می‌تواند جلوه‌ای از این پیوند الهی باشد. در مقابل، قرآن کریم برای قطع رحم هشدارهایی جدی مطرح کرده و آن را در کنار پیمان‌شکنی، فساد و زیانکاری قرار داده است؛ اما چرا حفظ این پیوند تا این اندازه در آموزه‌های قرآنی مورد تأکید قرار گرفته است؟
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، صله رحم از جمله اعمال نیکی است که در آموزه‌های قرآن کریم و سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) جایگاه ویژه‌ای دارد؛ عملی که تنها به دیدار خویشاوندان محدود نمی‌شود، بلکه توجه به وضعیت زندگی آنان، حفظ آبرو و کرامتشان، یاری در مشکلات و رفع نیازهای مادی و معنوی را نیز دربرمی‌گیرد.
بنابر روایت نشر معارف اهل بیت(ع)، علامه محدث و عارف بزرگ، ملا محسن فیض کاشانی، با توجه به آموزه‌های قرآن و روایات، صله رحم را در مفهومی گسترده مورد توجه قرار داده و از دیدار خویشاوندان، رفع نیازهای اقتصادی، کمک به کسب‌وکار، حل مشکلات زندگی و حتی فراهم کردن زمینه ازدواج فرزندان آنان به عنوان مصادیقی از این پیوند یاد کرده است. با دقت در آیات قرآن و روایات نیز می‌توان دریافت که صله رحم صرفاً یک ارتباط ظاهری و خانوادگی نیست، بلکه مسئولیتی اخلاقی و اجتماعی در قبال نزدیکان به شمار می‌رود.
قرآن کریم؛ سفارش به حفظ پیوند خویشاوندی
قرآن کریم در آیات متعددی انسان را به حفظ روابط خویشاوندی سفارش کرده و در مقابل، قطع رحم را رفتاری ناپسند و زمینه‌ساز خسارت و تباهی معرفی می‌کند.
در نخستین آیه سوره نساء، خداوند پس از سفارش به تقوای الهی، بر رعایت حقوق ارحام تأکید می‌کند:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ … وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا»
«ای مردم، از پروردگارتان پروا کنید؛ همان کسی که شما را از یک تن آفرید… و از خدایی که به نام او از یکدیگر درخواست می‌کنید و درباره خویشاوندان کوتاهی نکنید؛ زیرا خدا همواره مراقب شماست.»
(سوره نساء، آیه ۱)
قرار گرفتن «ارحام» در کنار سفارش به تقوا، نشان‌دهنده اهمیت حقوق خویشاوندان در نگاه قرآن است. بر این اساس، رعایت حرمت و آبروی آنان، توجه به هویت و کرامتشان، سرکشی و دیدار با آنان و یاری‌رساندن در هنگام نیاز می‌تواند از جلوه‌های عملی صله رحم باشد.
صله رحم؛ از ویژگی‌های صاحبان خرد
در سوره رعد نیز قرآن کریم گروهی از انسان‌ها را با ویژگی‌هایی معرفی می‌کند که یکی از آنها حفظ پیوندهایی است که خداوند به برقراری آنها فرمان داده است:
«وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَیَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ»
«و آنان که آنچه را خداوند به پیوستن آن فرمان داده، پیوند می‌دهند و از پروردگارشان می‌ترسند و از سختی حساب بیم دارند.»
(سوره رعد، آیه ۲۱)
این آیه صله رحم را در کنار خشیت الهی و نگرانی از حسابرسی قیامت قرار می‌دهد؛ موضوعی که نشان می‌دهد حفظ پیوندهای خویشاوندی در منطق قرآن، صرفاً یک رفتار اجتماعی نیست، بلکه با مسئولیت انسان در برابر خداوند ارتباط دارد.
قطع رحم؛ از عوامل خسارت و تباهی
در نقطه مقابل، قرآن کریم درباره کسانی که پیوندهایی را که خداوند به حفظ آنها فرمان داده قطع می‌کنند، هشدار جدی داده است.
خداوند در سوره بقره می‌فرماید:
«الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولَٰئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ»
«همان کسانی که پیمان خدا را پس از استوار کردن آن می‌شکنند و آنچه را خداوند به پیوستن آن فرمان داده می‌گسلند و در زمین فساد می‌کنند؛ آنان همان زیانکارانند.»
(سوره بقره، آیه ۲۷)
در این آیه، قطع پیوندهای مورد سفارش خداوند در کنار پیمان‌شکنی و فساد در زمین قرار گرفته و در نهایت، چنین افرادی «زیانکار» معرفی شده‌اند.
سوره رعد نیز درباره سرانجام قطع این پیوندها هشدار دیگری می‌دهد:
«وَالَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ ۙ أُولَٰئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ»
«و کسانی که پیمان خدا را پس از استوار کردن آن می‌شکنند و آنچه را خداوند به پیوستن آن فرمان داده می‌گسلند و در زمین فساد می‌کنند، بر آنان لعنت است و بدیِ آن سرا نصیبشان خواهد شد.»
(سوره رعد، آیه ۲۵)
همچنین در سوره محمد(ص) درباره پیامدهای رویگردانی از فرمان الهی آمده است:
«فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَکُمْ»
«پس آیا اگر از فرمان خدا روی برگردانید، جز این انتظار می‌رود که در زمین فساد کنید و پیوندهای خویشاوندی خود را قطع نمایید؟»
(سوره محمد، آیه ۲۲)
مجموع این آیات نشان می‌دهد که در فرهنگ قرآن، صله رحم جایگاهی فراتر از یک توصیه اخلاقی ساده دارد؛ حفظ این پیوند، بخشی از مسئولیت انسان مؤمن و قطع آن، رفتاری دارای پیامدهای جدی معرفی شده است.
صله رحم تنها دیدار نیست؛ حمایت از کرامت خویشاوندان است
یکی از جلوه‌های مهم صله رحم، توجه به نیازهای خویشاوندان و یاری‌رساندن به آنان است؛ به‌ویژه هنگامی که این کمک بدون تحقیر و آسیب به آبروی فرد انجام شود.
قرآن کریم درباره انفاق در راه خدا می‌فرماید:
«وَمَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِیتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُکُلَهَا ضِعْفَیْنِ…»
«و مَثَل کسانی که اموال خود را برای طلب خشنودی خدا و استواری روح خود انفاق می‌کنند، همچون باغی است که بر فراز بلندی قرار دارد؛ اگر باران فراوانی بر آن ببارد، دوچندان محصول دهد…»
(سوره بقره، آیه ۲۶۵)
همچنین قرآن درباره شیوه کمک به نیازمندان می‌گوید:
«إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِیَ ۖ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ…»
«اگر صدقه‌ها را آشکار کنید، کاری نیکوست؛ و اگر آنها را پنهان دارید و به مستمندان بدهید، برای شما بهتر است…»
(سوره بقره، آیه ۲۷۱)
پنهانی بودن کمک در این آیه می‌تواند نشان‌دهنده توجه قرآن به حفظ کرامت نیازمند باشد؛ موضوعی که در روابط خانوادگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. کمک به خویشاوند نیازمند زمانی می‌تواند جلوه‌ای ارزشمند از صله رحم باشد که در کنار رفع نیاز، آبرو و شخصیت او نیز حفظ شود.
قرآن در ادامه می‌فرماید:
«الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ»
«کسانی که اموال خود را شب و روز، پنهان و آشکار، انفاق می‌کنند، پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه بیمی بر آنان خواهد بود و نه اندوهگین می‌شوند.»
(سوره بقره، آیه ۲۷۴)
بر این اساس، صله رحم را می‌توان پیوندی زنده میان اعضای خانواده دانست؛ پیوندی که از دیدار و احوال‌پرسی آغاز می‌شود، اما در صورت نیاز می‌تواند به حمایت مالی، حل مشکلات، کمک به اشتغال، یاری در ازدواج و دیگر نیازهای زندگی نیز برسد.
از نگاه قرآن، انسان تنها در برابر اعمال فردی خود مسئول نیست؛ بلکه نسبت به پیوندهایی که خداوند به حفظ آنها فرمان داده نیز مسئولیت دارد. از همین رو، صله رحم می‌تواند هم عاملی برای استحکام خانواده و جامعه باشد و هم زمینه‌ای برای رشد معنوی انسان؛ در مقابل، قطع این پیوندها در قرآن با خسارت، فساد و بدفرجامی همراه دانسته شده است.
کد مطلب 2284319
-
راز تأکید قرآن بر صله رحم؛ چرا «ارحام» کنار نام خدا آمده است؟
-
تمیم برغوثی، راوی روشنایی در دنیای تاریک
-
هر عذرخواهی‌ای نشانه نفاق نیست؛ امام حسین(ع) درباره چه کسانی هشدار داد؟
-
حافظ و سعدی و زیبایی های ادبیات ایران در زمان جنگ/ متن کامل پیام «تمیم برغوثی» برای مراسم پاسداشت
-
توکل بدون تلاش یا تلاش بدون توکل؛ اسلام کدام مسیر را تأیید می‌کند؟