طاعون ژوستینین در قرن ششم میلادی، با ده‌ها میلیون قربانی، یکی از هولناک‌ترین اپیدمی‌های تاریخ بشر است که بسیاری از مورخان آن را «نخستین همه‌گیری» جهانی می‌دانند. در حالی که روایت‌های کلاسیک از ویرانی کامل تمدن در اثر این بیماری سخن می‌گویند، یافته‌های علمی جدید و بازخوانی اسناد تاریخی، نگاهی متفاوت به میزان اثرگذاری این طاعون در مناطق مختلف امپراتوری بیزانس دارند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، طاعون ژوستینین در قرن ششم میلادی یکی از هولناک‌ترین دوره‌های تاریخ بود. «اکنون بیماری سراسر جهان را فراگرفته بود؛ نه زن و مرد می‌شناخت، نه پیر و جوان، و نه در مورد جایگاه اجتماعی یا هیچ ویژگی دیگری تفاوتی قائل می‌شد؛ زیرا همه، چه در تجمل زندگی می‌کردند و چه در فقر، گرفتار آن می‌شدند.»
پروکوپیوس قیصریه، مورخ بیزانسی که خود این همه‌گیری را تجربه کرده بود، نوشت: «محاسبه شمار مردگان ممکن نبود، زیرا کسی نمی‌توانست آنان را بشمارد و امکان دفن همه آن‌ها نیز وجود نداشت. بسیاری را به دریا می‌انداختند و بسیاری دیگر در خیابان‌ها و خانه‌ها دفن‌نشده باقی می‌ماندند… شهرهای بسیاری خالی از سکنه شدند و طاعون از میان نرفت تا این‌که تقریباً همه ساکنان جهان را از بین برد.»
به گفته پروکوپیوس، در اوج شیوع بیماری در قسطنطنیه، در سال ۵۴۲ میلادی، روزانه ۱۰ هزار نفر جان خود را از دست می‌دادند. مورخان امروزی برآورد می‌کنند که در پایتخت امپراتوری تا ۲۵۰ هزار نفر کشته شدند، در حالی که شمار قربانیان در سراسر امپراتوری بیزانس به بیش از ۱۰ میلیون نفر رسید. اما طاعون ژوستینین ــ که نام خود را از امپراتور ژوستینین اول گرفته است ــ در مرزهای امپراتوری متوقف نشد، این بیماری بیش از ۲۰۰ سال در بخش‌های دیگری از اروپا، شمال آفریقا و شرق ادامه یافت و شمار قربانیان آن در سراسر جهان ده‌ها میلیون نفر برآورد شده است.
عامل تک‌سلولی پشت این همه‌گیری
علت این بیماری در مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۳، موجودی تک‌سلولی به نام Yersinia pestis معرفی شد؛ باکتری‌ای که عامل طاعون خیارکی است. پژوهشگران بقایای Y. pestis را در اسکلت‌های انسانی کشف‌شده در باواریا یافتند و این یافته، گزارش‌های تاریخی درباره علائم بیماری را تأیید کرد.
پروکوپیوس نوشت: «هنگامی که بیماری کسی را گرفتار می‌کرد، برای همه روشن بود که او به طاعون مبتلا شده است، زیرا بلافاصله تورمی در کشاله ران یا زیر بغل یا کنار گوش‌ها یا در بخش دیگری از بدن که در آن‌جا غده‌ای وجود داشت، پدیدار می‌شد؛ و در برخی موارد تاول‌های سیاهی به اندازه یک عدس نیز ظاهر می‌شد.»
پژوهش‌های بعدی نیز وجود Y. pestis را در دیگر محل‌های شیوع طاعون در قلمروی امپراتوری تأیید کرده‌اند. همچنین مطالعه‌ای که در ژوئیه ۲۰۲۵ منتشر شد، آثاری از این باکتری را در جرشِ اردن، در نزدیکی مناطق مرکزی امپراتوری، شناسایی کرد.
مورخان برای یافتن درس‌هایی درباره همه‌گیری‌ها به طاعون ژوستینین نیز توجه کرده‌اند. براساس نوشته‌های مورخان قرن بیستم، این رویداد «نخستین همه‌گیری» به شمار می‌رفت؛ در این تقسیم‌بندی، «مرگ سیاه» اروپا دومین همه‌گیری و شیوع طاعون در قرن نوزدهم سومین همه‌گیری محسوب می‌شد.
آن‌ها به پیامدهای طولانی‌مدت این همه‌گیری، ازجمله کمبود نیروی کار و شیوع گونه‌های متفاوتی از عامل بیماری‌زای اولیه، اشاره کرده‌اند. امپراتوری روم پیش از آن نیز در حدود سال ۱۶۵ میلادی با «طاعون آنتونین» و در حدود سال ۲۵۰ میلادی با «طاعون سیپریان» مواجه شده بود، اما درباره این دو همه‌گیری اسناد چندان کاملی وجود ندارد و عامل بیماری‌زای آن‌ها ــ که احتمالاً آبله بوده است ــ مشخص نیست.
چه چیزی باعث طاعون ژوستینین شد؟
مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۴ نشان داد که طاعون ژوستینین ممکن است در پی تغییرات اقلیمی آغاز شده باشد؛ تغییراتی که در رسوبات بستر دریا ثبت شده‌اند. این تغییرات از دوره‌هایی نسبتاً گرم در مناطق مرکزی امپراتوری آغاز شد و سپس به دوره‌های مشخصی از سرما رسید؛ به گونه‌ای که میانگین دمای سالانه چند درجه کمتر از حد معمول بود. به نظر می‌رسد این تغییرات اقلیمی، به نوبه خود، اختلال در منابع غذایی ایجاد کرده و احتمالاً موجب افزایش جمعیت آفاتی مانند موش‌ها شده باشد. پژوهشگران معتقدند همین عوامل ثانویه درنهایت به شیوع طاعون منجر شدند.
براندون مک‌دونالد، مورخ تاریخ کلاسیک در دانشگاه تافتس که درباره طاعون‌های دوران باستان و هم‌زمان شواهد تغییرات اقلیمی به‌دست‌آمده از هسته‌های یخی قطبی مطالعه می‌کند، می‌گوید به نظر می‌رسد دوره سرمایی که آغازگر طاعون ژوستینین بود، در پی دو فوران آتشفشانی رخ داده باشد؛ یکی در نقطه‌ای از نیمکره شمالی و دیگری چند سال بعد در نزدیکی خط استوا. این فوران‌ها گردوغبار و مواد شیمیایی بازتاب‌دهنده نور خورشید را وارد لایه‌های بالایی جو کردند. مک‌دونالد می‌گوید: «هر دو فوران بسیار عظیم بودند و می‌توانستند تأثیرات ویرانگری بر اقلیم داشته باشند.»
تأثیرات طاعون ژوستینین بدون تردید فاجعه‌بار بود، به‌ویژه برای کسانی که به این بیماری مبتلا می‌شدند؛ چراکه بیماری اغلب مرگبار بود. با این حال، ممکن است پیامدهای آن در دوره‌های بعد به اندازه‌ای که برخی نویسندگان متأخر توصیف کرده‌اند، شدید نبوده باشد. مرل آیزنبرگ، مورخ دانشگاه ایالتی اوکلاهما، به شواهدی استناد می‌کند که نشان می‌دهد این طاعون آن‌گونه که برخی توصیف کرده‌اند، رویدادی پایان‌دهنده تمدن نبوده، بلکه تأثیر آن در مناطق مختلف امپراتوری بیزانس «یکسان» نبوده است.
آیزنبرگ می‌گوید می‌توان پروکوپیوس را به دلیل توصیف‌های تاریک و هولناک او از طاعون بخشید؛ زیرا او در قلب امپراتوری، یعنی قسطنطنیه ــ بزرگ‌ترین شهر جهان مدیترانه در آن زمان ــ زندگی می‌کرد؛ جایی که تأثیر بیماری بسیار شدیدتر بود.
با این حال، آیزنبرگ و همکارش، لی مردخای، مطرح کرده‌اند که بسیاری از مورخان در دوران «مرگ سیاه» و پس از آن، براساس تجربیات یا اسناد خود، نوعی «تصور از طاعون» شکل دادند که براساس آن، طاعون ژوستینینی که گزارش‌های اندکی از آن باقی مانده، به اندازه «مرگ سیاه» که درباره آن گزارش‌های فراوانی وجود دارد، مرگبار بوده است؛ اما شواهد درواقع نشان می‌دهد که چنین نبوده است.
برای مثال، شمار قربانیان «مرگ سیاه» آن‌قدر زیاد بود که گورهای دسته‌جمعی متعددی از آن دوره به جا مانده است. اما به گفته آیزنبرگ، از دوره طاعون ژوستینین شمار نسبتاً اندکی گور دسته‌جمعی کشف شده است.
او می‌گوید: «دیدگاه من این است که طاعون ژوستینینی بدون تردید یک همه‌گیری مهم بود که میلیون‌ها نفر را به کام مرگ کشاند… اما آن‌چه واقعاً اهمیت دارد، تفاوت در میزان تأثیر آن در مناطق مختلف است.»
منبع: www.history.com
۲۵۹
کد مطلب 2284432
-
شعبان جعفری زیر کرسی و در کنار نوچه‌هایش؛ دهه ۳۰ / عکس
-
گزارشی از نخستین همه‌گیری طاعون در جهان
-
خاطرات هاشمی ۱۴ مهر ۱۳۸۲: رهبری در مورد هماهنگی و همدلی سران در مقابل تهدیدهای خارجی، توصیه نمودند